دده قورقود داستانلاريندا ناموس و شرف مؤضوعسو قازان خان بويو
سرنسرلي
دده قورقود كتابي نين قازان خان بويوندا سؤزون اصل معنا سيندا قاراجيق چوبان داستانيندا، ناموس و شرف مؤضوعسو اؤنملي يئرتوتور. روايته گؤره قازان خان اؤز مؤوقعيني بركيدير، دوشمانلاريني ايسه وئجينه بئله آلمير. بونا گؤره ده، ايگيدلريني توپلاييب، اوو وورماغا گئديرلر. بو طرفدن قپيچاق ملك (شوكلوملك) فرصتدن استفاده ائده رك قازان خانين ائويني تالايير، قادينلاري، بورلاخاتيني (عياليني) آناسيني و اوغلو اوروزو اسير توتور. نانجيب، دوشمان اوغوزون ناموسيني لكه له مك ايسته يير بونونلادا.
شوكلوملك ساراييندا اؤز اطرافيندا كيلارا دئييركي، بيز قازان خانين ائو ـ ائشيين تالاديق، اوغلونو ـ قادينين اسير آلديق، بو بيزيم بيرينجي قصاص ميزدير. ايكينجي قصاص ميز بيزيم اوندان بو اولاجاق كي، اونون ناموسو بورلا خاتيني بوراگتيريب، بيزه اويناسين بگ لره ده ايچگي پايلاسين.
شاعر سهند بو مسئله ني گؤزل نظمه چكير:
ملك ـ ين بو فرمانين
ائشيتدي بورلا خاتين
مردنرين مرد ماياسي،
كؤرپه اصلان تاياسي
سرت قايالار جئيراني،
اوغوزون قيزلار خاني،
گون گؤزونه قارالدي،
ايگيد باغري يارالدي
آخيتدي قانلي ياشين
چاغيردي قيرخ يولداشين
دوشوندو فيكير گؤردو،
اؤيره تدي، اؤيودوئردي
هانسي نيزي توتالار،
توتوبان سوروشالار،
خاتيني كيمدي بگين
مني نشان ـ يين وئرمه ين
قير خينيز ـ قيرخ طرفدن
هامي بيردن دئيين من
دايانيب دوروب هامي
گلدي شاهين آدامي،
سورشجاق: خاتين كيمدي؟
هويوخوبان ديسگيندي
قيرخ يئردن سس گلدي من
آوارا قالدي گلن
باخدي ـ باخدي قايتيدي
شاهين يانينا گئتدي
بو وضعيتي گوره ن شوكلوملك، امر ائديركي، قازان خانين اوغلونو گتيرسينلر. اوروز گتيريلير و شوكلوملك دئيير: گئت آناوا، دئي كي، اؤزونو اوزه چيخارماقلا سني اولومدن قورتارسين، يوخسا سني اؤلدوروب اتيندن جيغيرتمابيشيريب، او قيرخ قيزا وئره جه يم. چونكي آنا ـ هئچ واخت بالا اتيني يئمه يه چكدير. بئله ليكله هم سن اؤله جكسن هم ده آنان تاپيلاجاقدير.
شرفي، ناموسو، حيثيتي هر شئي دن اوجاتوتان «اوروزخان» قادينلار اولان يئره گئدير آناسينا دئييركي، آنا شوكلوملك ـ ين بئله بير پيس نيتي واردير. قولاق آس گورنه دئييرم:
اماندي قادين آنا
بو ايشدن ساقين آنا
يولماقارا باشووي،
آخيتماگؤز ياشووي
قوي چنگله آسلانيم،
قيمه ـ قيمه دوغرانيم،
اتيمي پيشيرسينلر
سيزه يئين دئسين لر
اونلار اگر بير يئسه
سنده يئي دؤنه ـ دؤنه
قوي بو آلچاق آغينلار
سني تانيماسينلار
اوروزخان داها آرتيق آناسينا تاپشيريق وئريب، دئيير:
آماندي آنا گؤزله
آماندي آنا ساقين
آماندي آنا قورو
ناموسون بگ بابامين
بئله ليكله اونلار اوروزخاني اؤلدورمه لي اولورلار، اونو آسماق ايسته ركن، قازان خانلاقاراجيق چوبان گليب چاتير. اونلارين آراسيندا وورشما باش وئريير. سونرا دا قازانين ايگيدلري گليب چاتيرلار. دوشمن نامردلرين قارشيسيندا مغلوب اولور. آنجاق اونلار قاچانلاري قوومور، آرواد اوشاقلا دوزگون رفتار ائديرلر.
بيز داستاندا گؤروروك، اوغوز ايگيدلري ناموس و شرف مسئله سينه نه قده ر اهميت وئريب، بويولدا جانلاريندان كئچمه لي اولورلار.
اوچاغان آت
چئويره ني: حسين ميراتي ـ تهران
كئچميش زامانلاردا مصطفي آدلي بير عرب ياشاييردي. او وارلي بير تاجرايدي، اونون چوخلو دوه سي، آتي وارايدي، هم ده گؤزه ل چاديرلاري. مصطفي نين ياشاديغي يئرين اطرافيندا بير يوخسول كيشي ده ياشاييردي. اونون آدي حسين ايدي بير ده يرلي عرب آتي وارايدي. عرب آتلاري چوخ گؤزه ل و گوجلو اولارلار. بونلاردان علاوه او آتين دريسي چؤللرين تورپاغي رنگينده ايدي، ائله بونا گؤره ده حسين آتي مينيب چاپاندا اوزاقدان باخانلار آتي گؤره بيلمير ديلر ائله خيال ائديرديلر كي، حسين گؤيده اوچور.
بونا گؤره ده ائلين ايچينده، او آت «اوچاغان آت» آدلا نميشدي.
بيرگون آخشام چاغي مصطفي چاديري نين قاپيسيندا گلشميشدي، چؤله ساري باخيردي. ائله بو واختدا اوزاقدا حسيني گؤردو، آمما آتي گؤره بيلمه دي. دئدي بلكه حسين اوچور، چوخ تعجب ائله ميشدي، تئز قوللوقچوسونو چاغيريب سوروشدو: «محمد» بونه دير چؤلده اوچور؟ محمد كي هر شئيي بيليردي، اوچاغان آتين خاصيتيني اؤز آغاسينا دئدي. بو حالدا، حسين اونلارا ياخينلاشميشدي و مصطفي آتي گؤره بيلدي. گؤزه ل بير آتي دي... مصطفي اؤز اؤزونه پيچيلدادي:
نه اولار او منيمكي اولا. مصطفي قوللوقچوسونا دئدي كي، گئتسين حسين ـ ين آتيني آلسين، محمد دئدي نئجه دير حسيني بير گئجه قوناق چاغيريب، تانيش اولاق. مصطفي بو فيكري بگندي. محمددن ايسته دي كي، ائله همان گئجه حسيني قوناق ائله سين.
او گئجه حسين، مصطفي نين چاديريندا قوناق اولدو. شامدان سونرا ائشيكده بير اود يانديريب، اطرافيندا اوتوردولار دانيشديلار. دئيبب گولدولر اؤز خاطيره لريندن سؤيله ديلر او گئجه هئچ كيم آتا گؤره دانيشمادي، ياتديلار. سحر چاغي حسين ايسته ييردي گئتسين. محمد اونا دئدي: حسين سنين آتين چوخ ياخشي آت دير. اگر بير گون اونو ايتيرسن يا اؤلسه نه ائده ر سن؟
حسين اونون جاوابيندا دئدي: آللاه هر شئيدن ياخشي دير. من بير يوخسول كيشي يم و تانري نين امرينه راضي اولارام. بورادا محمد، مصطفي نين بو آتي سئوديگيني اونا دئدي و اوندان ايسته دي آتي ساتسين، حسين آزجا دوشونوب، سونرا دئدي «من بو آتي هئچ زامان ساتمارام». سونرا دا اونلاردان تشكر ائديب، گئتدي. مصطفي چوخ كدرلندي. محمددن ايسته دي گئديب حسينه دئسين كي، اونون آتي نين عوضينده مين قيزيل پول وئرمگه ده حاضير دير.
محمد بو سؤزو حسينه دئدي. آمما او يئنه ده ساتماغا راضي اولماييب، دئدي: بو آت، بيزيم ائوده دوغولوب يئكه ليب دير من اونو اؤز اوشاغيم كيمي سئويره م. اونا عادت ائله ميشم. دوز دوركي يوخسولام آمما هئچ واخت بو آتي ساتماياجاغام حتي اگر (اون مين) قيزيل پول دا وئرمه لر يئنه ده ساتماياجاغام.
بو سؤز مصطفي نين قولاغينا چاتدي چوخ هيرسلندي. بيلدي كي بو يوللارلار آتا صاحاب اولا بيلمه يه جك. دئدي: «گره ك بير آيري ايش گؤره م» چوخ فيكير لشندن سونرا بير يول نظرينه چاتدي. تانينماسين ـ دئيه ساققاليني قيرخدي. سونرا دا گئديب اونون هرگون كئچديگي يولون اوستونده اوزاندي. حسين اورادان كئچنده يولون اوستونده بير نفري گؤردو كي يئرده اوزانيبدير. اؤز ـ اؤزونه دئدي: گؤره سن بو كيم دير بورادا دوشوب حتماً خسته لنيب، يادا اؤلوب، بلكه ده بير يولچودوركي، اؤز يولوندان آزيب ايتيبدير. من گره ك اونا كؤمك ائديم. آتي ساخلاييب ائندي. مصطفي يا كؤمك ائله دي يئردن قالخسين. آمما اونو تانيمادي. مصطفي يئرييه بيلميردي. حسين اونا كؤمك ائله دي آتين بئلينه مينسين. سونرا بير ال ايله آتدان بير ال ايله ده مصطفي دان ياپيشدي كي يئره دوشمه سين. يولا دوشدولر. بير چوخ يول گئدندن سونرا، مصطفي دانيشدي و حسين ـ دن تشكر ائديب، دئدي: اؤزو تك آتين اوستونده دورابيلر.
حسين هر شئيدن خير سيز، اليني اونون بئليندن چكيب آتين يانيجا يولا دوشدو. بير آزدان سونرا مصطفي ياخشي بير فرصتده قيچي ايله محكم بير تپيك حسينه ووردو و اونو يئره ييخدي. سونرا آتين جيلووونو الينه آليب اوزاقلاشدي حسين يئره ييخيلدي. گيجلر كيمي يئرده اوتوروب مصطفي ـ يا باخدي. آمما تئز اؤزونه گليب آياغا قالخدي. آتيني سسله دي. آت كي اؤز يييه سي نين سسيني ياخشي تانيردي اونا طرف دؤندو. مصطفي چاليشدي كي آتي سوروب آپارسين موفق اولمادي. حسين مصطفي ني تانيدي و بيلدي كي باشينا گلن اويونلارين سببي نه دير.
بير آز فيكير لشدي گؤردوكي گوجو مصطفي يا چاتماياجاقدير. حتي ايندي ده آتي آلا بيلسه مصطفي وارلي و قدرتلي بير كيشي اولدوغونا گؤره آتي اله سالماق اوچون گله جكده آيري نقشه لر چكه جك. بونا گؤره ده مصطفي يا دئدي: مصطفي سني تانيديم نئجه آدام سان...
آتيمي آپار آمما سندن ايسته ييره م كي، بير سؤزو هئچ واخت دئمييه سن!
مصطفي دئدي: هانسي سؤزو.
حسين: سنده ن ايسته ييره م كي، بو آتي آپاريب، يولداشلارينا گؤسترنده هئچ واخت دئمييه سن كي نئجه اونو منيم اليمدن آليبسان.
مصطفي: نه اوچون؟
حسين: بونون اوچون كي، اگر ائل بو سؤزو ائشيتسه داها هئچ كيم يولدا قالان يورغون خسته و آياقدان دوشن يولچولارا رحم و كؤمك ائتمه يه جك. حسينين بو سؤزو مصطفي يا درين اثر قويدو. او اؤز ـ اؤزونه دوشوندو وئدي بو فقير كيشي اؤز آتين الدن وئره ـ وئره يئنه ده اؤزگه لرين فيكرينده دير. آمما من وارلي و دؤلتلي اولا ـ اولا، گؤزوم اؤزگه نين ماليندا قاليبدير. بو حالدا اؤز ايشيندن پشيمان اولوب آتدان يئره ائندي و اونو حسينه قايتاردي. و حسين دن ايسته دي كي، اونو باغيشلاسين.
او زاماندان مصطفي ايله حسين يولداش اولدولار.
ملا محمد فضولي باره ده
حميد آراسلي
دؤرد يوز ايلدن آرتيق دير كي، بؤيوك آذربايجان شاعري فضولي نين شرفلي آدي، بوتون شرق اؤلكه لرينده، درين حؤرمت و محبتله چكيلير. اونون ياراتديغي محبت ترانه لري، ديللر ازبري اولاراق اؤلكه لر دولاشير، اوره كلر فتح ائدير. شاعرين اوچ ديلده (آذربايجان، فارس و عرب ديللرينده) يازديغي اثرلر، كاشغردن باشلاميش بالكان لارا، قازاندان باشلاميش مصره قده ر گئنيش بير ساحه ده ياييلميشدير.
ايلك دفعه 1244 هجري (1828 ميلادي) ايلينده تبزيزده چاپ اولونان فضولي ديواني استانبولدا، بولاقدا، قازاندا، تاشكندده، خيوه ده، باكيدا و باشقا شهرلرده دفعه لرله نشر اولونوب، روس، آلمان، فرانسه، انگليس و ائرمني ديللرينه ترجمه ائديلميشدير.
فضولي نين خصوصيله آنا ديلينده يازديغي شعرلرينه قول ـ قاناد وئريب، بو سؤز اينجي لريني آذربايجان ديلي آنلاشيلان، بوتون اؤلكه لرده شهرتلنديره ن اساس قوه محبت دير. انسانا، انسان گؤزه لليگينه درين حؤرمت، خلقه، وطنه، ياشاماغا و امگه محبت، فضولي شعرلري نين اساس قدرتي دير.
فضولي تخميناً 1498 ـ نجي ايلده، عراقين كربلا شهرينده، دوغولموش و تحصيليني بغداد شهرينده بيتيرميشدير. «علم سيز شعردن قالب بي روح كيمي» ـ نفرت ائدن شاعر، هله گنج ياشلاريندان غزللر يازاراق اوچ ديلده ديوانلار ياراتميش، ايلك دفعه داهي آذربايجان شاعري نظامي گنجوي نين يازيلي ادبياتا گتيرديگي «ليلي و مجنون» مؤضوعونو آنا ديلينده بؤيوك صنعتكار ليقلا قلمه آلميش، «بنگ و باده» و «صحبت الاشمار» كيمي كنايه لي تمثيللي اثرلر ياراتميشدير.
شاعرين توركيه حكمداري سلطان سليمانا يازديغي توركجه عريضه، ادبيات تاريخينده «شكايتنامه» آدي ايله مشهوردور. «مجمع الخواص» تذكره سي نين مؤلفي صادق بيك افشار، فضولي نين «شاه و گدا» آدلي آنا ديلينده يازديغي مثنوي نين شاعرين خطي ايله يازيلميش نسخه سيني شخصاً اوخودوغونو قئيد ائديرسه ده، بو اثره هله هئچ يئرده تصادف اولونماميشدير.
فضولي عرب، فارس و آذربايجان ديللرينده قلمه آلديغي قصيده لري، آيريجا بير اثر كيمي ترتيب ائديب اونلارا خصوصي بير مقدمه ده يازميشدير. او، فارس ديلينده ديواندان علاوه «رند و زاهد»، «صحت و مرض» آدلي نثر، «هفت جام» و «انيس القلب» آدلي منظوم اثرلرده ياراتميش، «انيس القلب» اثري ايله بؤيوك آذربايجان شاعري خاقاني شيرواني نين مشهور «قصيده شينيه» سينه جاواب وئرميشدير.
فضولي، عرب ديلينده، «مطلع الاعتقاد» آدلي فلسفي بير اثر يازميش، آذربايجانجا معمار رساله لري ده قلمه آلميش، عبدالرحمن جامي نين «حديث اربعين» اثريني آذربايجان ديلينه ترجمه ائتميشدير.
فضولي، بؤيوك هومانيست و انسان سئوه ر بير شاعردير. دونيا لذتلريني، طبيعت گؤزه لليك لريني، اؤز صنعتكار قلبي ايله دويان و سئوه ن شاعر، انسان گؤزه لليلگيني داها يوكسك قيمتلنديرير. انسان گؤزه لليگيني بوتون نعمتلردن اوستون ساييب، دئيير:
اي فضولي، عالمين گؤردوم هامي نعمتلرين
هئچ نعمت گؤرمه ديم ديدار دلبر تك لذيد!
او، انساني بيليك لي، امك سئوه ر، عدالتلي گؤرمك ايسته يير. ديوانلاريندا علم، زحمت و آزادليق ترنوم ائديلير، معاصرلرينه، خصوصيله گنجلره مراجعت ائدير.
خلق ايله باغلي اولدوغوندان دفعه لرله اوندان بحث آچير، گؤردويو اذيتلرين دموكرات اولماسيندان ايره لي گلمه سيني، شرح ائده ر افتخار حسي ايله قلمه آلير:
پريشان خلق عالم آه و افغان ائتديگيمدن دير
پريشان اولدوغوم، خلقي پريشان ائتديگيمدن دير
دئييل بيهوده گر ياغسا فلكدن باشيما داشلار
بيناسين تيشة آهيمله ويران ائتديگيمدن دير!
و بعضاً دئيير:
تؤكدوكجه قانيمي اوخون اول آستان ايچر
بير يئرده يم اسير كي تورپاغي قان ايچر!
دؤورونون قان ايچن حكمدار لارينا، شاه و شاهزاده لرينه، عموميتله سارايلارين اسارتينه ظلمونه قارشي نفرتيني بيلديرير. فضولي نين محبتي بوگون ده، اؤز يوكسك بديعي قدرتيني ساخلايير. زمانه سي نين وقف اداره لري نين وضعيتيني «سلام وئرديم، رشوت دگيلدير ـ دئيه آلماديلار». جمله سي ايله ابدي دامغالايان شاعرين، بو يؤيوك محبت مغني سي نين قدرتلي تأثيري، ادبياتيميزين انكشافيندا عصرلرجه ياشاميشدير. فضولي، 1558 ـ نجي ايلده كربلادا وفات ائتميشدير. آذربايجان خلقي، 1958 ـ نجي ايلده شاعرين اؤلومونون دؤرد يوز ايلليگيني قئيد ائديب، اثرلريني آناديلينده 5 جيلدده چاپ ائتميش و باكي شهرينده شاعرين عظمتلي هئيكليني اوجالتميشدير.