سومرلر
ایکی آنلاییش بیلیک دونیاسیندا بللی اولماییب قطب لار جغرافیادا،تورکلر تاریخده «آلبرت سورل».
تاریخین یاشی بوی وئرنده ن بری5000 ایل میلادان اؤنجه دجله ائیله فرات چایلارینین اورتاسیبندا سومئر یا «شومئر»آدلی بؤیوک بیر اولوس اؤنجول بیر تمدونو ياراتماغا چالیشیردیلار، دونیانین بیر سیرا بیلگین لری آذربایجان تورپاغیندان سومئر مدنیتینه باغلی تاپیلمیش بؤلمه لره باخاراق بونو آنلاشیرلارکی سومئرلر قافقاز لا خزر دنیزینین یاخينلاریندان دجله ائیله فرات چایلارینین اورتاسینا گلیب لر . باشقا بیر سیرانین دا اینامی وارکی سومئر لر اولدوقلاری تورپاقدا تؤره نیب لر.
آرخولوقلار باخیمیندان دونیانین ایلک مدنیت اوجاقی مصر، یونان ، فینیقیه،کئرت... ایمیش آنجاق سومئر لرین کیملیگی تانیناندان بری دوشونجه لر اؤ منليين الده ن وئرمیشلر.
سومئرلر دجله ائیله فرات اورتاسیندا کؤک باغلادیقجا بؤیوک شهرلر تیکمیشلرکی اونلاردان. اور ، بابیل ، اوروق ، ائرئخ ، کیش، له کش ، لرسا،شوش ، اریدو ، ماری ،نیپ پور،نوسی ،گا اور تپه... آد آپارماق اولار.
سومئر بوگون دونیا مدنیتین آناسی ، الفبانین یارادانی ،گوجلو و بیرینجی امپریالارقوران تاریخین تمل داشینی قویان، بیر تمدون كيمي دونیایه تانینیر. نئجه کی اؤنجول اولدوغو کیمین سونرا لار باشقا بیر تیکیلن اؤلکه لرده یارانان مدنیت لره چوخ بؤیوک ائتگی لر بوراخمیش.
دونیاده بیر حیصه کولتورول تالانچیلاری چوخلو کلک وورماقلا. قورغو قورماقلا چالیشیبدیلارکی اؤزلرینی هر نه اولورسا سومئرلره
تیکسینلر آمما سومئرلرین یازیلاری اوخوناندان بری بو نلار مات اولوب گئری اوتوروب لار .آنجاق بو نلارا باخمایاراق بوگون دونیانین هانسی اولوسو سومئر لره باغلي دير؟ دیلچیلر ساحه سینده ن دونیا دیللری دؤرد پارچایا بؤلونور1ـالتصاقی(پیوندی).2ـتحلیلی(تصریفی).3ـ قالبی(سامی).4ـتک هجائی .
بیرد یل کی دانیشیلدیغی چاغدا التصاقی اولسا.10000 ايل قاباقدا.10000ايل سونراسیندا دا التصاقی دیر.دیلین باشقابؤلوم لریده بولوغادان ایراق ده ییر دیلچیلیک بیلیمینده بو یئنیلمز.دئیشیلمز بیر گئرچك دير، سومئر لرین مدنیتینین آراشدیرماسین یوزلردیلچی آرخولوقچو تاریخچی وباشقابیلگین لرین ان یوکسک ایزله مه لرینده ن اولوب .اونلارین دیلین ایسترسه التصاقی اولدوغو یؤنوندن،اورتاق قیرامئریندن ان،اسگی تورک وارليغيندان(اورخون آبیدلری،قوتادوغوبیلیک،دیوان لغات الترک،عتبت الحقایق،دیوان حکمت،دده قورقود....)سومئرسؤزلرینین ایزی اولماقدان،سومئرلرینن بوچاغین اولدوغو گئنیش اورتایا باخاراق.آنجاق بوگونکو تورکجه ده ده اورتاق سؤزلرین ایزینده ن،اورتاآسیادان گلمک لری،آذربایجان لا خزر دنیزینین یاخالاریندان سومئرمدنیتینه باغلی تاپينتيلار،...سومئرله تورک دیلین بیراولماقلارین اویغون بیلیرلر.
چین له آوروپا اورتاسیندا یالنیز التصاقی دیل تورک دیلیدیر.ایندیسه بو اورتاق یؤن لرد ن باشقا.التصاقی سومئردیلی التصاقی تورک دیلیله بیر عائله اولماسا نئجه اولابیلر کی باشقا دیللرینن (کی التصاقی دییرلر)بیرعائله لی اولسون.
بودوغرونو اولدوغوندان باشقاسین دونیایه دوشوندورمک بالیغین گؤیده اوچماسین ایناندیرماق دیر.آنجاق بو آیدین گؤرو نوشلري دويمايان قایغی سی یا ساوادسیزلیقدی یا گؤزودارلیق.
داها بیرسؤزده آیدین دئمک اولارکی دونیا اره نلری سومئرلری تورکلرله بیرعائله لی بیلیب و دوننکی سومئر دیلینی بوگونکو تورک دیلی دئيه دونیایه تانیدیب.و بوگئرچیین دوغروتماسیندا دایانیقلی دیلار.
پروفسور وولی پئنسلوانیا اونیورسیته سيندن بیر سیرا باشقا بیلگین لر ایله سومئر شهرلرینده اوز وئره ن قازینتیلارین باشچی سیدی. بومانقانین آراشدیرمالارسیندا دونیانین اسگی تانینمیش تمدونلرینین(مصر،یونان ،روم،کئرت،فینیقیه،...)قارشیسیندا باشقا بیر قاباقجیل تمدون دونیایه گؤز آچیر.(سومئر) سومئرلر ان اسگی و زنگین تمدونله. کؤکلو و یوکسک کولتوروله دونیایه تانیندی.
کی 2000 ایل مصر تمدونینن اؤنجه دجله ائیله فرات اورتاسیندا اؤنجول بیر یاشاییش قورموشلار.
ژ. اوپر(1905ـ1825 م) دونیادیلچی سی ایلک بیلگین دیرکی سومئر و ایلام دیلینی آچیقلاییر اوپر بو آراماقلاریندا دونیانین اسگی مدنییتینین(سومئر. ایلام)دیلین بوگونکو تورک دیلی له بیر آییله لی دونیایه تانیدیر.
سؤزسوزکی اورتا آسیانین اسگی چاغلاردان سوی لو اوتوروجولاری تورک لردیر.نئجه کی سومئر لرین اورتاآسیادان اولماقلارینین آنلامی دونیانین چوخلو اره نلری ساحه سیندن اینانیلیر.هامیلتون اونیورسیته سینین (حقوق تاریخی)نین یازیچیلاری یازیرکی سومئرلرین تورک لرینن آرادا اولموش اؤزول ایلگی لرینه باخاراق.اورتا آسیادان دا گلمک لری سومئرلرین تورک اولماقلارینی داها اآیدینلاشدیریر.
فریتزهومل باشقا دونیادیلچی سی دیرکی سومئر دیلینین آچیقلاماسیندا ان ماراقلی داوامچی لاریندان اولوب هومل سومئر تاپينتيلاريندان اوخودوغو 350 سؤزون آنلامین تورکو بیلیب اوچاغدا بو سؤزلرده قورولموش قیرامئری بوگونکو تورکجه نین قیرامئریند ن آيري بیلمیر. بونون گئرچیین دوغروتماغا اورخون آبیدلریندن . دیوان لغات الترک .وباشقا اسگی تورک دامغالاریندان اؤرنک گتیریر. بوساحه ده چوخلو سورغولارلا گؤزلجه قارشیلاشیر .و بوتون يئرسيز ليين قارشیسیندا دوروب و اونلارین سهولرین. یانلیش باخیشلارین یوخا چیخاردیر.
بو اره ن قورخوسوز دونیایه آچیقلاییرکی سومئر لر ان آزی5000 ایل میلاددان اؤنجه اورتاآسیادان بیتیملی یئر لر آختارماق اوچون دجله ائیله فرات اورتاسینا گلمیشلر.آنجاق سومئر لرایله تورکلرین کؤکون بیر اوجاقدان تانیدیر. و اونلارین دیلین بوگونکوتورک دیلینن باشقا سانمیر. بو آختاریشلاردا بو آراشدیرمالاردا دونیاده ان اسگی ديل كيمي یازيیا آلینمیش دیل تورک دیلی بیللندی.
سومئرلرین سومئر الفباسیندان اؤنجه هیروقلیفه بنزه ر باشقا الفبالاری دا واریمیش . آمما بو الفبا سومئر لر آراسیندا چوخ یاشامامیشدی. سومئر لرین زنگین و اولوسال الفبالاری آنجاق سومئر الفباسی آدلادیغیمیز الفبادیر. بو الفبا تورکلرین شکیل چکمکده ن ساوايی ایکینجی الفبالاریمیش. بو آنلامی بوگون الده اولان تورک وارليغينی آیدینجاسینا گؤستریر
سومئرلرین یاراتمالاری،تاپدیقلاری
1ـائل اوچون قانون یازیب ،اونون اؤزولونده ائلی دولاندیرماق
2ـبیرینجی الفبانین یاراتماغی(هیروقلیفه بنزه ر الفبا)
3ـایکینجی الفبانین یاراتماغی(سومئر آدلاندیرديغیمیز الفبا یا میخی)
4ـگئجه گوندوزو24ساعاتا.هرساعاتی60دقیقه یه.هردقیقه نی60ثانیه بؤلمک
5ـایلی 365گونه. 12 آیا. 4 فصیله بؤلمک
6-اوزه ل بایرمالارین ، شنلیک گونلرینین تمل داشینی قویوب ، ایل بایرامی و چیله نی اونلاردان آد آپارماق اولار .
7ـدایره نی 360 درجه یه بؤلمک
8ـبیرسیرا دمیرلرین یارانماقلاری(میس.گالوانیزه.آلومینیوم...)
9ـتوپلوم یاشاییش قورومو
10ـچرخ ین یارانماسی
11ـچوخلو بیلیم لر.صنعت لر. هون ارلر. سومئرلرینن اوزوئریب
12ـسومئرآبیدلریندن اوخونموش ناغیللار.قوشمالار.آتاسؤزلری.گؤستریرکی ادبیات بیلیمینین داشین دا سومئرلر قویوب .
13ـایلک امپریالار قوران و اونلاری اؤزه ل دوشونجه ایله قوروماق
دونیا دیلچی لری سومئر دیلیني دونیانین بوتون اؤلکه لرینده کی تورک دانیشیقلاریلا قارشیلاشدیریب ، سؤز سوز کی بو گنیش اورتادا دیلین چوخلو دئییشیشیلمه لری اولار ، آمما سومئر دیلینین یوزده سکسان فایزینین آنلامی دونیانین چاغداش تورکجه سینه اویغون دور .
بیز بوردا سومئر تورکجه سینین یالنیز تبریز بؤلگه سینده دانیشیلان دئيمي ايله قارشلا دیریریق.
|
سومئر تورکجه سی |
چاغداش تورکجه |
فارس جا |
|
بال |
بالتا |
تبر |
|
قاز |
قاز |
کندن |
|
بَی |
بَی |
آقا،صاحب |
|
مئن |
من |
من |
|
قانو |
قنو |
کانال،جوی |
|
گید |
گئد |
رفتن |
|
گیر |
گیر |
ورود |
|
غال |
قال |
ماندن |
|
یا |
یاغ(یا) |
روغن |
|
دال |
دال (کئچمیش) |
گذشته |
|
کاش |
قاچ(قاش) |
دویدن |
|
دیمیر |
دمیر(دیمیر) |
آهن |
|
دیری |
ایری(دیری) |
درشت |
|
دور |
دور |
بایست |
|
سا |
ساز |
آلت موسیقی عاشیق |
|
ساق |
ساغ(ساق) |
زنده |
|
اَر |
اَر |
مرد |
|
سو |
سو |
آب |
|
آببا |
آبا |
سالمند-پیر |
|
آی |
آی |
ماه |
|
آتا |
آتا |
پدر |
|
أب |
ائو |
خانه |
|
آقیل |
آغیل |
آغل |
|
زاق |
ساغ(ساق) |
طرف راست |
|
آرا |
آرا(یول) |
راه |
|
آش |
آچ(آش) |
گشودن.(باز کردن) |
|
دای |
دای |
کره اسب |
|
آت |
آت |
اسب |
|
زیبین |
چیبین |
مگس(حشره) |
|
اورتا |
اورتا |
وسط |
« سومئرالفباسی »
|
مُ |
تِ |
آ |
|
مِ |
قَ |
ای |
|
یَ |
چَ |
او |
|
رَ |
دَ |
کَ |
|
ِر |
دُ |
کِ |
|
لَ |
دِ |
خَ |
|
وَ |
نَ |
گَ |
|
وُ |
ن ِ |
گِ |
|
سَ |
پَ |
گُ |
|
شَ |
فَ |
جَ |
|
زَ |
بَ |
جُ |
|
هـَ |
مَ |
تَ |
سومئر آبیده سی میلادان 5000ايل اؤنجه
قایناقلار :تورکلرين آلتین کیتابی، پروفسور رفیق اؤزده ک- ایران تورکلرینین اسگی تاریخی ، پروفسور زهتابی – یادمانهای ترکی باستان ، پروفسور صدیق- حقوق تاریخی، پروفسور علی پاشا